Geneza majątku: Wokulski, były subiekt u Hopfera i powstaniec (zesłaniec do Irkucka), dorobił się ogromnej fortuny na dostawach dla wojska podczas wojny rosyjsko-tureckiej. Wcześniej zarządzał sklepem poślubionej wdowy po Janie Minclu.
Powrót do Warszawy: Po powrocie z wojny Wokulski modernizuje handel, otwiera nowy sklep i angażuje się w życie wyższych sfer, co budzi zdziwienie jego lojalnego przyjaciela i zarządcy sklepu, Ignacego Rzeckiego.
Relacja z Izabelą Łęcką
Motywacja: Całe działanie Wokulskiego – pomnażanie majątku i wejście w kręgi arystokracji – jest podyktowane obsesyjną miłością do pięknej, lecz wyniosłej Izabeli Łęckiej.
Pomoc finansowa: Wokulski dyskretnie ratuje budżet bankrutującego ojca Izabeli, Tomasza Łęckiego. Wykupuje ich weksle, celowo przegrywa z Tomaszem w karty i planuje kupno ich kamienicy przez podstawioną osobę (Szlangbauma) po zawyżonej cenie.
Postawa Izabeli: Panna Łęcka czuje do kupca pogardę, traktując go jako narzędzie do utrzymania standardu życia, choć zaczyna dostrzegać jego siłę i wpływy.
Działalność społeczna i incydenty
Filantropia: Wokulski wspiera potrzebujących (m.in. biednego Wysockiego oraz Mariannę – byłą prostytutkę, której pomaga zacząć nowe życie) oraz dokonuje hojnych datków na cele dobroczynne.
Pojedynek z baronem Krzeszowskim: Po incydencie na wyścigach konnych (gdzie koń Wokulskiego wygrywa), dochodzi do pojedynku. Wokulski rani barona, czym zyskuje szacunek części arystokracji i zaproszenie na obiad do Łęckich.
Spółka do handlu ze Wschodem: Wokulski zakłada spółkę, angażując kapitał arystokracji, co ma umocnić jego pozycję ekonomiczną i towarzyską.
Kluczowe postacie drugoplanowe
Ignacy Rzecki: Stary subiekt, idealista i bonapartysta, prowadzi pamiętnik; jest powiernikiem Wokulskiego, choć nie rozumie jego fascynacji Izabelą.
Julian Ochocki: Młody naukowiec i pasjonat lotnictwa, którego Wokulski poznaje w kręgach arystokratycznych.
Doktor Szuman: Cyniczny obserwator i przyjaciel Wokulskiego, który krytycznie ocenia jego miłosne zaślepienie.
Relacje Wokulskiego z Łęckimi i wyjazd do Paryża
Zabiegi o Izabelę: Stanisław finansuje owacje dla artystów uwielbianych przez Łęcką i potajemnie kupuje kamienicę jej ojca (przez podstawioną osobę – Szlangbauma), by ratować ich finanse.
Odkrycie prawdy: Podczas rozmowy z Izabelą i jej kuzynem Starskim, Wokulski dzięki znajomości angielskiego rozumie, że kobieta go lekceważy i flirtuje ze Starskim.
Ucieczka w pracę: Rozczarowany postawą Izabeli, Wokulski wyjeżdża do Paryża w interesach z Suzinem.
Retrospekcja: Przeszłość Wokulskiego
Młodość i walka: Rzecki wspomina ciężką drogę Stacha – od pracy u Minclów, przez studia i udział w powstaniu (zesłanie do Irkucka), po powrót do Warszawy.
Budowa fortuny: Wokulski żeni się z wdową po Minclu, a po jej śmierci dziedziczy majątek, który pomnaża dzięki ryzykownym dostawom dla wojska podczas wojny.
Wątek kamienicy i proces o lalkę
Zarządzanie Rzeckiego: Pod nieobecność Stacha, Ignacy zajmuje się kamienicą, w której mieszkają m.in. uciążliwi studenci oraz szlachetna Helena Stawska.
Intrygi baronowej: Kamienicę ostatecznie odkupuje baronowa Krzeszowska, która wytacza pani Stawskiej proces o rzekomą kradzież lalki (Stawska zostaje uniewinniona).
Pobyt w Paryżu i wizyta w Zasławiu
Geist i nauka: W Paryżu Wokulski poznaje profesora Geista, który pracuje nad metalem lżejszym od powietrza. Rozważa porzucenie handlu dla nauki.
Zbliżenie w Zasławiu: Na wieść o obecności Izabeli u prezesowej Zasławskiej, Stanisław wraca do kraju. W Zasławiu dochodzi do chwilowego zbliżenia między nimi, a Izabela zaczyna traktować go poważniej.
Ostateczny upadek relacji i zniknięcie Wokulskiego
Zdrada w pociągu: Podczas wspólnej podróży Wokulski podsłuchuje rozmowę Izabeli ze Starskim o zgubionym medalionie. Ostatecznie uświadamia sobie jej nielojalność i wyrachowanie.
Próba samobójcza: Zrozpaczony wysiada z pociągu i próbuje odebrać sobie życie pod jego kołami; ratuje go dróżnik Wysocki.
Likwidacja interesów: Wokulski wycofuje się z życia towarzyskiego, sprzedaje sklep Szlangbaumowi i znika. Krążą plotki o jego wyjeździe do Paryża lub śmierci w ruinach zamku w Zasławiu.
Śmierć Rzeckiego: Osamotniony i schorowany Ignacy Rzecki umiera, co symbolicznie kończy epokę dawnych ideałów.
Losy majątku i testamentu
Testament Wokulskiego: Adwokat publicznie odczytał wolę Stanisława, który rozdzielił swój majątek między Ochockiego, Rzeckiego, panią Stawską, Węgiełka oraz braci Wysockich.
Zniknięcie bohatera: Węgiełek doniósł o wybuchu w ruinach zamku w Zasławiu. Doktor Szuman uznał to za dowód samobójstwa Wokulskiego, natomiast Ignacy Rzecki wierzył, że jego przyjaciel wyjechał do Paryża, do pracowni Geista.
Tragiczny koniec starego subiekta
Ostatnie plany: Rzecki, nie zgadzając się z nowymi porządkami Szlangbauma, planował otwarcie konkurencyjnego sklepu.
Śmierć Rzeckiego: Po niesłusznym oskarżeniu przez Szlangbauma o kradzież towaru, zdenerwowany i schorowany subiekt zasłabł i zmarł.
Decyzja Izabeli Łęckiej
Wstąpienie do klasztoru: Po śmierci ojca, Tomasza Łęckiego, panna Izabela podjęła decyzję o porzuceniu życia świeckiego i wstąpieniu do zakonu.
Warto zauważyć: Śmierć Rzeckiego i symboliczne zniknięcie Wokulskiego domykają epokę „starych idealistów” w powieści Prusa, pozostawiając świat w rękach ludzi pokroju Szlangbauma.